พูดถึงตำนานเกี่ยวกับเทพพระเจ้าเทพีทั้งหลาย หนึ่งในความเชื่อที่คนไทยรู้จักกันดีก็คือ พระแม่ธรณี หรือที่เรามักคุ้นเคยในลักษณะพระแม่ธรณีบีบมวยผมนั่นเอง แต่เคยสงสัยกันไหมคะว่าทำไมท่านต้องบีบมวยผม? ทำไมเราแทบจะไม่เคยเห็นพระแม่ธรณีในอิริยาบถอื่นเลย? บทความนี้พี่ผ้าจะพาไปหาคำตอบกันค่ะ

พระแม่ธรณี ทำไมต้องบีบมวยผม?

หลายคนคงทราบกันดีอยู่แล้วว่าศาสนาพุทธของไทยเราได้รับอิทธิพลและมีรากฐานมาจากศาสนาพราหมณ์-ฮินดูค่อนข้างเยอะ ตำนานเรื่องพระแม่ธรณีเองก็เป็นหนึ่งในความเชื่อที่เรารับมาด้วยเช่นกัน โดยตามตำนานของพราหมณ์-ฮินดู พระแม่ปฤธวี พระศรีวสุนธรา หรือพระแม่ธรณีนั้นเป็นร่างหนึ่งของพระลักษมี ชายาของพระวิษณุ หนึ่งในสามเทพเจ้าสูงสุด หรือที่เรียกว่า “ตรีมูรติ” โดยพระวิษณุเป็นเทพผู้ปกปักรักษาสมดุลของโลก ด้วยเหตุนี้จึงเชื่อมโยงกับการที่พระแม่ธรณีมีหน้าที่คอยดูแลผืนแผ่นดินให้อุดมสมบูรณ์

 

 

แต่เมื่อความเชื่อนี้ถูกส่งต่อมายังศาสนาพุทธของไทยที่นับถือศาสดาเพียงองค์เดียวคือพระพุทธเจ้า บทบาทของพระวิษณุและพระแม่ธรณีก็ถูกลดทอนลงจนกลายเป็นเพียงส่วนหนึ่งในเรื่องราวการบำเพ็ญเพียรก่อนตรัสรู้ของพระศาสดา โดยในพุทธประวัติตามบันทึกได้กล่าวไว้ว่า

เมื่อครั้งประพุทธเจ้ายังไม่บรรลุธรรม และบำเพ็ญเพียรอยู่ในฐานะพระโพธิสัตว์ ท่านได้เสด็จไปประทับนั่งสมาธิใต้ต้นศรีมหาโพธิ์ ท้าวสวัตตีซึ่งเป็นจอมเทพบนสวรรค์พยายามเข้ามาขัดขวาง ด้วยคิดว่าหากพระโพธิสัตว์ตรัสรู้ได้ จะทำให้ผู้คนสำเร็จนิพพานตามจนไม่มีวิญญาณขึ้นไปบนสรวงสวรรค์อีก ท้าวสวัตตียกทัพมารมารบกวน แต่ทำไม่สำเร็จ และตั้งใจจะประหารพระโพธิสัตว์ทิ้งเสีย พระพุทธเจ้าจึงชี้ไปที่พื้นดินเพื่อเรียกพระแม่ธรณีขึ้นมาเป็นพยานถึงบารมีที่สั่งสมมา พระแม่ธรณีจึงบีบมวยผมหลั่งเอาน้ำทักษิโณทกที่พระพุทธเจ้าเคยบำเพ็ญบุญไว้ในชาติก่อน ๆ ไหลท่วมกองทัพมารจนท้าวสวัตตีต้องล่าถอยไป

 

 

พุทธประวัติส่วนนี้กลายเป็นที่มาของพระพุทธรูปปางมารวิชัย ซึ่งจะมีอิริยาบถนั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ข้างขวาคว่ำลงและชี้ไปที่ผืนดิน ถึงแม้บางตำราจะบอกว่าการชี้ลงที่พื้นนั้นมีที่มาเนื่องจากพระโพธิสัตว์แสดงอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์สร้างแผ่นดินไหวด้วยตนเอง แต่ตำนานพระแม่ธรณีก็มีที่มาจากความเชื่อเรื่องการเอาชนะมารของพระพุทธเจ้าเช่นเดียวกัน ภายหลังการบีบมวยผมจึงเป็นสัญลักษณ์ของพระแม่ธรณี มีการวาดภาพ สร้างรูปปั้นบูชา รวมถึงกลายเป็นตราประจำหน่วยงานราชการต่าง ๆ

 

พระแม่ธรณีไม่ได้มีแค่ในศาสนาพุทธ

อย่างที่พี่ผ้าได้เล่าไปว่าพระแม่ธรณีเป็นเทพีที่ศาสนาพุทธหยิบยืมมาจากพราหมณ์-ฮินดู ทว่านอกจากพรามหณ์-ฮินดูแล้ว คอนเซ็ปต์ของพระแม่ผู้ปกป้องผืนดินก็ยังแผ่ขยายไปแทบจะทั่วทั้งโลก โดยส่วนใหญ่มีรากฐานมาจากตำนานเทพปรณัมกรีกที่ชื่อว่า “ไกอา (Gaia)” ซึ่งชาวกรีกถือว่าเป็นเทพีองค์แรกที่ก่อกำเนิดขึ้นในสมัยที่โลกไร้เทพเจ้า มีแต่ความมืดมิด ร่างกายของไกอาคือผืนพิภพ และนางยังให้กำเนิดเทพองค์อื่น ๆ อีกมากมาย จนกระทั่งโลกกลายเป็นโลกที่มนุษย์อยู่อาศัยได้ ไกอาจึถูกนับว่าเป็นเทพผู้สร้าง เป็นจุดเริ่มต้นของความเชื่อทุกอย่างในตำนานกรีก เรียกได้ว่าเป็นเหมือนกับพระแม่ธรณีของทางฝั่งตะวันตก

 

 

เทพีแห่งพื้นพิภพกลายเป็นความเชื่อที่ฝังอยู่แทบทุกอณูของผืนดิน มีอิทธิพลต่อทุกคนบนโลก และยังถูกนำเสนอผ่านสื่อมากมาย เรามักจะพบเห็นเรื่องราวของพระแม่ธรณีในแบบต่าง ๆ ผ่านละคร ภาพยนตร์ การ์ตูน หรือแม้แต่นวนิยาย อย่างเช่น Moana หนังแอนิเมชันของ Disney ที่มีตัวละครชื่อ “เทฟิติ (Te Fiti)” เป็นเทพีพื้นเมืองของชาวโพลีนีเซียน (ประเทศหมู่เกาะ เช่น ฮาวาย ซามัว) มีร่างกายเป็นพื้นดินของหมู่เกาะ และเป็นพระแม่ผู้สรรค์สร้างทุกสรรพสิ่งในธรรมชาติเช่นเดียวกับไกอา

 

 

หรือแม้แต่ในหนังสยองขวัญชื่อดังที่ออกฉายเมื่อปี 2012 อย่าง The Cabin in the Woods ที่ถึงแม้จะขึ้นชื่อว่าหนังผี แต่เนื้อเรื่องหลัก ๆ กลับเกี่ยวข้องกับการบูชาเทพเจ้าที่ถูกเรียกว่า “เทพเจ้าบรรพกาล (The Ancient Ones)” ซึ่งอาศัยอยู่ใต้ดิน และต้องได้รับเครื่องสังเวยเป็นชีวิตมนุษย์ 5 ชีวิต ไม่เช่นนั้นเทพจะพิโรธและทำลายล้างโลกทั้งหมด จึงเกิดการจัดตั้งองค์กรหนึ่งที่ศึกษาเกี่ยวกับเทพเจ้า รวมถึงดูแลเรื่องการสังเวยขึ้นมา ตัวละครในเรื่องจะต้องเจอกับการถูกตามฆ่า โดยไม่รู้ว่าแท้จริงแล้วมีองค์กรนี้อยู่เบื้องหลัง

ในฉากสุดท้ายของ The Cabin in the Woods มนุษย์ไม่สามารถสังเวยชีวิตเป็นเครื่องเซ่นให้กับเทพเจ้าใต้พิภพได้สำเร็จ โลกจึงถูกกวาดล้างโดยมือของเทพเจ้าที่เป็นผู้สร้าง ถือเป็นการตีความพระแม่ธรณีในแบบที่แตกต่างออกไป แต่ก็ยังคงคอนเซ็ปต์ลักษณะเดิม ๆ คือการเป็นเทพแห่งผืนดิน มีร่างกายเป็นพื้นดิน และเป็นผู้ควบคุมสมดุลทุกอย่างของโลก ซึ่งแนวความคิดแบบนี้ก็ปรากฎอยู่ในตำนานเรื่องพระแม่ธรณีของไทยด้วย

 

 

(แอบกระซิบว่าใครสนใจ The Cabin in the Woods ทั้งพากย์ไทยและซับไทย ตามไปดูได้ที่ TrueID นะคะ มีให้ดูหนังออนไลน์ได้ทั้งเรื่องในระบบ HD เลยค่ะ)

นอกจากนี้ไทยเรายังมีความเชื่อเรื่องเทพที่เกี่ยวข้องกับพระแม่ธรณีอีกอย่าง นั่นก็คือ พระแม่โพสพ ซึ่งตามความเชื่อพราหมณ์-ฮินดูแล้ว พระแม่โพสพเองก็เป็นร่างอวตารของพระลักษมีที่อวตารตามสวามี พระวิษณุลงมาบนโลก เช่นเดียวกับพระแม่ธรณีที่เป็นอีกร่างอวตารของพระลักษมีเหมือนกัน จึงอาจกล่าวได้ว่าทั้งสองมีที่มาจากตำนานเดียวกัน แต่คนไทยค่อนข้างจะคุ้นเคยกับพระแม่โพสพมากกว่า เพราะประเทศไทยเป็นประเทศเกษตรกรรม และพระแม่โพสพก็ถือเป็นเทพีแห่งข้าวพันธุ์ธัญญาหาร สังเกตจากสื่อละครต่าง ๆ ในไทยก็มักจะนำเสนอภาพของพระแม่โพสพมากกว่า ยกตัวอย่างเช่นในละครของช่อง 3 ที่ออนแอร์อยู่ช่วงนี้ อย่าง ปาฏิหาริย์รักพระแม่โพสพ เป็นต้น

 

อ่านบทความนี้จบแล้ว พี่ผ้าก็หวังว่าจะตอบคำถามที่ทุกคนสงสัยว่า “ทำไมพระแม่ธรณีต้องบีบมวยผม?” ได้อย่างครบจบทุกมิตินะคะ ถ้าใครสนใจบทความแนวตำนานความเชื่อที่เกี่ยวกับหนังแบบนี้อีก สามารถอ่านเพิ่มได้ที่บทความ The Babadook นะคะ แล้วก็อย่าลืมติดตามหวยเฮงเฮงไว้ ไม่พลาดคอนเทนต์ใหม่ ๆ แน่นอนค่ะ